Birebir Derste Geri Bildirim Dili: Ne Söylemeli?

Kişiyi değil, yapılanı konuşmak

Geri bildirim dilinin temel ayrımı şudur: öğrencinin kim olduğu hakkında mı konuşuyorsunuz, ne yaptığı hakkında mı? “Çok zekisin” ya da “sen matematikçi değilsin” gibi cümleler kişiye yöneliktir; öğrenci bunları değiştiremeyeceği bir özellik olarak duyar. “Bu soruda önce verilenleri yazman işini kolaylaştırdı” gibi cümleler ise sürece yöneliktir; öğrenci neyi tekrar edeceğini bilir.

Kişiye yönelik övgü masum görünür ama iki yan etkisi vardır. Birincisi, “zeki” olarak övülen öğrenci zorlandığı ilk soruda bu etiketi kaybetmekten korkar ve zor sorudan kaçmaya başlayabilir. İkincisi, övgünün içinde bir sonraki adıma dair hiçbir bilgi yoktur. Süreç övgüsü ise hem cesaret verir hem de yön gösterir.

• Stratejiyi adlandırın: “Şekil çizince ne istendiğini daha hızlı gördün.”
• Çabayı somutlaştırın: “Geçen hafta bu türde üç soruyu atlıyordun, bugün üçünü de denedin.”
• Değişimi gösterin: “İşlem hatan bu sefer yok; sadeleştirmeyi yazarak yapman işe yaradı.”

Yanlış cevaptan sonraki ilk cümle

Öğrenci yanlış cevap verdiğinde ilk tepkiniz, dersin geri kalanında ne kadar risk alacağını belirler. “Hayır” ile başlayan bir cevap çoğu zaman öğrencinin düşünmeyi bırakmasına yol açar. Şu sırayı deneyin:

1. Birkaç saniye bekleyin. Hemen düzeltmek yerine öğrenciye kendi cevabına bir kez daha bakma fırsatı verin.
2. Düşünceyi sorun. “Bu sonuca nasıl ulaştın, anlatır mısın?” Çoğu zaman hata öğrencinin anlatırken kendiliğinden fark ettiği bir yerdedir.
3. Doğru kısmı ayırın. “Denklemi doğru kurmuşsun, sorun ikinci satırda.” Böylece öğrenci her şeyi yanlış yaptığını düşünmez.
4. Hatayı adlandırın, kişiyi değil. “Burada işaret değişmeden karşıya geçmiş” demek, “yine dikkatsizlik yaptın” demekten çok daha işe yarar.
5. Hemen benzer bir soru verin. Düzeltmenin oturup oturmadığını ancak yeni bir denemede görürsünüz.

“Dikkatsizlik” kelimesine ayrıca dikkat edin. Öğrenci bu kelimeyi duyduğunda hatanın kendisine değil karakterine ait olduğunu düşünür. Hatanın hangi adımda, hangi koşulda tekrar ettiğini bulmak hem daha doğru hem daha kullanışlıdır.

Kötü geçen bir sınavın ardından

Kötü bir deneme ya da okul sınavından sonraki ilk ders, öğrencinin sizi hâlâ yanında görüp görmediğini sınadığı derstir. Bu derse sonucu konuşarak başlamayın; önce öğrencinin anlatmasına fırsat verin: “Sınav nasıl geçti, sence ne oldu?” Çoğu öğrenci sebebi sizden önce söyler.

Ardından hatalarını üç gruba ayırın: bilmediği konular, bildiği ama sürede yetiştiremediği sorular, bildiği hâlde yanlış yaptığı sorular. Bu ayrım “kötü geçti” duygusunu somut bir listeye dönüştürür. Ama listenin tamamını önüne koymayın; önümüzdeki iki hafta için tek bir odak seçin. Denemeden sonra adım adım bir çalışma planı kurmak için deneme sınavı sonrası çalışma planı yazısı işinize yarayabilir.

Bu derste kaçınılması gereken üç cümle: “Bu kadarını beklemiyordum”, “Bu gidişle olmaz” ve “Arkadaşların nasıl yaptı?” İlki öğrenciyi hayal kırıklığınızdan sorumlu tutar, ikincisi geleceği kapatır, üçüncüsü karşılaştırmayı derse sokar.

Ödevlerini yapmayı bırakan öğrenciyle konuşmak

Üst üste birkaç ödevin yapılmaması genellikle bir tembellik meselesi değil, bir işarettir: ödev fazla uzun olabilir, öğrenci konuyu anlamadığı için başlayamıyor olabilir, okul yükü artmış ya da evde bir şeyler değişmiş olabilir. Konuşmayı suçlamayla değil merakla açın.

• Yapmayın: “Yine yapmamışsın, böyle olmaz.”
• Yapın: “Son iki ödev gelmedi. Seni zorlayan bir şey mi var, yoksa ödevler mi fazla geldi?”

Cevaba göre ödevi yeniden boyutlandırın. Yirmi soruluk ödevi yapamayan öğrenciyle beş soruda anlaşmak geri adım değildir; amaç teslim alışkanlığını yeniden başlatmaktır. Anlaşmayı açık cümleyle kapatın: “Bu hafta beş soru, cumartesiye kadar. Takıldığın soruyu işaretle, derste birlikte bakarız.” Teslim geldiğinde, miktar az olsa bile bunu fark ettiğinizi söyleyin: “Beşini de göndermişsin, dördü doğru; yanlış olanın nerede ayrıldığını birlikte bulalım.” Birkaç hafta düzenli teslim geldikten sonra ödevi yavaş yavaş eski boyutuna büyütebilirsiniz. Konuşma sırasında öğrencinin anlattığı bir engel ders dışından geliyorsa (okul yükü, aile düzeni, uyku gibi) bunu öğrencinin notuna yazın ve gerekirse veliyle suçlayıcı olmayan bir dille paylaşın. Sorumluluk bilincinin takip düzeniyle nasıl birleştiğini ödev takibi ve sorumluluk bilinci yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Aynı durum, iki farklı cümle

Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan anlar için zarar verebilecek ve işe yarayan cümleleri yan yana koyuyor. Kelimesi kelimesine ezberlemek gerekmez; önemli olan sağ sütundaki cümlelerin ortak yapısıdır: somut bir gözlem ve bir sonraki adım.

Övgünün dozu ve “ama” kelimesi

Her cevaba “harika” demek övgüyü değersizleştirir; öğrenci gerçekten iyi bir iş çıkardığında bunu ayırt edemez. Övgüyü hak eden anlara saklayın ve neyin iyi olduğunu söyleyin.

“Ama” kelimesi de dikkat ister. “Güzel çözdün ama çok yavaştın” cümlesinde öğrenci ilk yarıyı duymaz. İki bilgiyi ayrı cümlelere bölün ya da “ve” ile bağlayın: “Çözüm yolun doğru. Şimdi süreyi kısaltmaya çalışalım.”

Karşılaştırma ise birebir derste neredeyse hiç işe yaramaz. Kardeşle, sınıf arkadaşıyla ya da sizin daha önceki öğrencilerinizle yapılan kıyas öğrenciyi başkasının ölçüsüne bağlar. Kullanacağınız tek karşılaştırma, öğrencinin geçen haftaki hâlidir.

Sesinizin tonu da cümlenin parçasıdır. Doğru kelimeleri yorgun ya da sabırsız bir sesle söylemek, öğrenciye kelimelerden çok daha açık bir mesaj verir. Özellikle online derste yüz ifadeniz ekranda büyük görünür; zorlandığınız bir anda kısa bir nefes alıp cümleye öyle başlamak çoğu zaman yeterlidir.

Öğrencinin yaşına göre dili ayarlamak

Aynı ilke her yaşta geçerlidir ama cümlenin biçimi değişir. İlkokul ve ortaokulun ilk yıllarındaki bir öğrenci kısa, somut ve sıcak cümlelere iyi yanıt verir; “Bu sefer sayıları alt alta düzgün yazdın, bak hiç karışmadı” gibi. Ne yaptığını görmek ister, uzun açıklamalar dikkatini dağıtır.

Sınava hazırlanan bir lise öğrencisi ise çoğu zaman övgüden çok bilgi ister. Ona süre, soru türü ve hata biçimi üzerinden konuşmak daha saygılı gelir: “Paragraf sorularında süren uzuyor ama doğruluk oranın iyi; önümüzdeki iki hafta süreye odaklanalım.” Bu yaştaki öğrenciye çocukça gelen övgüler (“Süpersin!”) ters tepebilir ve ciddiye alınmadığı hissini verebilir.

Hangi yaşta olursa olsun öğrenciye geri bildirime cevap verme fırsatı tanıyın. “Sence de öyle mi?” ya da “Sen neyi farklı yapardın?” diye sormak, konuşmayı tek yönlü bir değerlendirmeden ortak bir karara çevirir. Öğrenci itiraz ederse bunu bir sorun değil bilgi olarak görün: belki gerçekten sizin görmediğiniz bir şey vardır, örneğin soruyu zamanında bitiremediği için değil, okuduğunu anlamadığı için yanlış yapıyordur.

Dersi nasıl bitirmeli?

Dersin son beş dakikası, öğrencinin eve götüreceği duyguyu belirler. Ders ne kadar zor geçmiş olursa olsun kapanışı aceleye getirmeyin. İşe yarayan basit bir kapanış sırası:

1. Öğrenciye özetletin: “Bugün öğrendiğin en önemli şey neydi?” Kendi cümlesiyle söylemesi, sizin özetinizden daha kalıcıdır.
2. Bir güçlü yönü adlandırın: Dersten somut bir an seçin. “Üçüncü soruda vazgeçmeden ikinci yolu denedin.”
3. Tek bir sonraki adım verin: Üç tavsiye yerine bir tane. “Bu hafta her soruda önce verilenleri yazmanı istiyorum.”
4. Ödevi netleştirin: Ne, ne kadar, ne zamana kadar. Belirsiz bırakılan ödev ertelenir.

Örnek bir kapanış: “Bugün oran orantıda iki yöntemi karşılaştırdık ve tabloyla çözmek sana daha kolay geldi. Bu hafta on soruyu tabloyla çözüp cuma akşamına kadar gönder; takıldığın soruyu işaretle, pazartesi oradan başlarız.”

Geri bildirimi dersin içinde bırakmamak

Derste söylediğiniz güzel bir cümle bir hafta sonra unutulur. Kapanışta söylediklerinizi kısa bir ders raporuna yazmak hem öğrencinin hem velinin aynı mesajı almasını sağlar; bir sonraki derse de nereden başlayacağınızı bilerek girersiniz. Raporda da aynı dili kullanın: kişiye değil sürece, genel yargıya değil somut gözleme dayanın. Veliye giden raporların nasıl yazılacağına dair örnekler veli iletişiminde net raporlar yazısında var; motivasyonu uzun vadede koruyan ders düzeni için de öğrenci motivasyonu için pratik yöntemler yazısına göz atabilirsiniz.

Teachstud öğretmen panelinde her dersten sonra ders raporu yazabilir, öğrenciye özel notlar tutabilir ve veliyle giriş gerektirmeyen veli portalı bağlantısı üzerinden bu raporları paylaşabilirsiniz. Ayrıntılar öğretmenler için sayfasında.